Ndërprerja e heshtjes në varg

  • 27 prill 2019 - 09:02
Ndërprerja e heshtjes në varg

Vendlindja dhe mali i saj për të këndohet me një meditacion të thellë

Vihet re se poeti nuk kalon në një sentimentalizëm romantik, por fuqinë e dashurisë që ka për “dheun e mirë” e shpreh me një renditje të tillë fjalësh e situatash që në lexim të parë të duken si imazhe absurde

Dhe me këtë heshtje do të shkonte gjer në varr ky hero lirik, po të mos vinte në këngë vargu i pestë, i dalë nga faktori jashtë erotik:

-Fol ni fjalë me t’parë kunet!

Dhe pas tetë-nëntë vjetësh ky varg e ndërpret heshtjen dhe ajo e “pafjala”, ajo femra heshtake e shpreh gjithë atë akumulim e mall, gjithë atë duf shpirtëror, sikur me dashtë t’u tregojë atyre dhe ambientit patriarkal që e rrethon se fsheh një botë të madhe në personalitetin e saj, fsheh një mall e ndjenjë të madhe për gjirin, për vendlindjen.

Dhe në të gjitha vargjet e tjera të këngës shpërthen një frymëzim lirik me gjuhë figurative që të befason:

-As më leni të shkoj n’gjini?

Agje ban foljeta mollë,

Agje ban gardhi kërtollë,

agje ban dushku larushk,

agje ban pjeshka rrush,

agje ban pela tre mushç,

me gjra t’voja nuk fol kush.

I thonë t’mojrit: “Peja, peja!”

I thonë t’keçit: “Ik, mos eja!”

Duket qartë se figurat, siç është paradoksi në vargjet e cituara, krijuesi i shfrytëzon për një poetikë të jetës të vendit, ku është rritur vasha dhe ku është dashuruar. Atje gjithçka është e mirë dhe e bukur. Në gjini, ku ka kaluar një pjesë të rinisë, edhe dushku është në gjendje të bëjë larushk, foljeta-mollë, gardhi të bëjë kërtollë e kështu kemi figurën vargore të paradoksit që bashkë me figurat e tjera, krijojnë utopinë poetike të ishullit të bukur të vendlindjes. Në dy vargjet e fundit të këngës del një qëndrim interesant fenomenit estetik-të mirës dhe të keqes, jo duke dhënë definime teorike për këto dy kategori estetike por duke shpreh dhe dhënë raportin që mba ambienti i vendlindjes së saj ndaj të mirës dhe të keqes/”I thonë të mirit. “Peja, Peja, ”/I thonë të keqit” ik, mos eja”/. Pra, në ambientin e saj të dikurshëm, ndaj të mirës ka qëndrime të drejta e miratuese, kurse ndaj të keqes qëndrim përbuzës, distancues.

Aludimi poetik me një gjuhë paradoksale

Kënga e Shestanit “Mori mollkuqeja mollë” është gjithashtu një këngë që ndërtohet poetikisht me të njëjtën linjë strukturale, por me detaje të reja. Shprehet një invencë e gjallë krijuese për vashën virgjineshë, së cilës nuk I thuhet asnjë fjalë gjatë nëntë vitesh. Edhe këtu Ajo, pas një heshtjeje kaq të gjatë, nis e flet dhe pikërisht ato që thotë “mollkuqeja” bëhen boshti i strukturës më të rëndësishme të këngës me imazh malli për vendin prej kah ka ardhur molla e kuqe. Ajo djalit nuk i thotë djalë, as çelësit-çelës. as arkës-arkë, pasqyrës-pasqyrë, as fytyrës-fytyrë, por u shtin një deminutiv përkëdhelës dhe poetizues: djalazan, çelsazan, arkazan, pasqyrazan, fytyrazan, që është një fenomen mjaft i rrallë poetik por këngës i jep një sharm specifik si në aspektin e gjuhës aq edhe të stilit.

Pas këtij monologu inventiv vijojnë vargjet:

Për n’i kojsha si kam kanë

Do të shkoj n’at dheun tem;

për t’u spikat ajo pjesë e këngës që ndërtohet me anë të paradoksit:

Atje ishnje dheu i mirë,

Atje bani-e runja rrush,

Runja rrush, dushku larushk…

Atje ban qarri arra,

Atje ban foleta molla,

Atje asht-e dyshek toka,

Dyshek toka, jastek guri. 13

Kështu vendlindja dhe mali i saj për të këndohet me një meditacion të thellë që ka për bazë figurën e paradoksit bashkë me kontrastin e antitezën. Vihet re se poeti nuk kalon në një sentimentalizëm romantik, por fuqinë e dashurisë që ka për “ dheun e mirë” e shpreh me një renditje të tillë fjalësh e situatash që në lexim të parë të duken si imazhe absurde. është këtu një raport i ngrohtë, nostalgjik i vendlindjes, ku heroina e këngës ka kaluar pjesën më të bukur të jetës. Aludimi poetik me një gjuhë paradoksale flet: është e pazëvendësueshme ngrohtësia, kujdesi, dashuria që mund të ta ofrojë vendlindja. Është melhem shërues dora e zgjatur e vendlindjes ndaj birit të saj që nuk e harron. Poeti e apostrofon vendlindjen duke ia dhënë cilësitë e një fuqie të padukshme që mund të bëjë kurdoherë, jo vetëm ato që janë të mundshme, por edhe ato që janë të pamundshme-vendlindja e saj pra mund të bëjë të mundshme që runja të bëjë rrush, qarri arra, një himn “dheut të vet”, pra pa fjalë emfatike, atij dheu që ëndrrat i bën zhgjëndrra, dëshirat – realitet.

Kështu, në vargun e poetëve të mëdhenj e të shumtë të gjithë botës, me lirikat e tyre, kushtuar vendlindjes, rinisë, kalueshmërisë së jetës, të nënshkruara me emrat e mbiemrat e tyre vetjak, vjen e hyn me denjësi, edhe liriku i krijimtarisë gojore. Është kjo një dëshmi se sa e gjerë mund të jetë tematika dhe sa e goditur artistikisht poetika e kësaj lirike që këndoi vendlindjen, ndoshta edhe më parë se ta këndojë poeti i letërsisë së shkruar.

Ndërlidhje asociative të kësaj natyre gjejmë edhe te kënga “Çish gerkove toj ke ne”, ku një varg që i referohet femrës përsëritet shtatë herë në formë refreni:

Breshkuza ungareve… 14

Për nga përsëritja e situatave kënga hyn në tipologjinë e atyre që improvizimin e kanë të pashmangshëm, ndërsa për praninë e vargut që përsëritet shtatë herë që u citua, do të gjej trajtim te këngët me paradoksin si poetikë e strukturë.

Krijuesi i këngës nuk e merr breshkën si element figurative, por breshkuzën, d. m. th. llojin e tyre që jeton në ujë. Po ta kish marrë si figurë breshkën, pra po ta ndërtonte vargun “breshkë ungareve”, ahere s’do të zgjonte kurrfarë befasie poetike sepse breshka(ky simbol i ngathtësisë) vërtetë gjendet nëpër ugare; poeti krijon një strukturë të tillë poetike që breshkuzën e bredh ugareve, ashtu siç nuk ngjet në jetë, në realitetin jetësor. Pse s’e bën këtë poeti? Kënga ka për qëllim që ta zgjoj vëmendjen e receptorit për t’u përqendruar në një çështje me rëndësi: ajo ka ardhur në një shtëpi të huaj, jo për tjetër, por për të nisur një jetë të re erotike që do të jetë vazhdimësia. Breshkuza ka dalë ugareve, ka prishur një rend normal të ligjeve biologjike, është duke bërë një ndryshim, një sakrificë vetëm e vetëm për një person, vetëm e vetëm për një hero lirik, për një takim me Te. Ky takim, që mbetet të nënkuptohet në këngë, sipas parimit estetik dhe erotik “fshihe që ta bësh më interesant”, do t’i qetësoj gjërat, -breshkuzën do ta qetësoj me një ujë të ri (për të mos mbetur ugareve), me ujin e vazhdimit të jetës.

Paradoksi është te fjala ugar dhe breshkuzë. Paradoksit i prin metafora ugar që do konsideruar ambienti i panjohur, ku po vjen për herë të parë një vashë e re, në një ambient që s’ka qenë kurrë, po aq sa ka mundur të jetë ndonjëherë breshkujca në ugarin si kuptim ad literam. Breshkuza dhe ugari në raportin dhe relacionin kuptimor të këtillë qëndrojnë në kundërshtim të përhershëm: as ugari s’e ka dekor breshkujcën, as breshkujca s’e ka ugarin vend jetese. Dhe nga kjo e vërtetë biologjike dilet në një të vërtetë poetike. Vasha(nuse) është e vetmja që hyn në një shtëpi të re, ku s’ka jetuar deri në natën e gjerdekut, e vetmja që takohet me një tabor njerëzish jashtë farefisnore familjare te gjakut. Aty s’e ka as nënën, as babanë, as vëllain as kushërinjtë, as motrën- që të gjithë së bashku kanë përbërë ambientin e deritanishëm tradicional të saj, pikërisht si një breshkuzë që ka ujin. Prandaj breshkujcën e shohim në ugare sepse ekziston vetëm një lidhje e fuqishme, vetëm një ndjenjë e madhe me një person të vetëm nga i gjithë ai tabor, që do t’ia krijojë folenë e re, ujin metaforik, ku ajo do të ambientohet e aklimatizohet për të mos mbetur ugareve. Ajo po vjen ose ka ardhur në një ambient pa asnjë lidhje farefisnore, prandaj ose duhet ta pranojë se është e tillë, ose le të marrë guximin e të thotë se ka ardhur për diçka që s’thuhet. Në këtë grup këngësh apo në këto këngë, ku ideja realizohet me anë të paradoksit dhe figurave që i prijnë e shoqërojnë atë, ose nuk hyhet në skena erotizuese apo lascive. Për t’ia thënë në këngë ato që s’thuhen, para grupit të diferencuar, do të jenë këngë të tjera, ato liçensiozet për çka flitet veçanërisht. Me paradoksin “breshkuza ungareve” duhet nënkuptuar edhe përjetimin e iniciacionit si një proces psikologjik në ambient të ri.

Kjo metaforë që shndërrohet në paradoks nuk krijohet në baza të njohura në lirikën e dashurisë, duke marrë analogjinë për të paraqitur bie fjala tiparet e bukurisë së vashës, por merret vetëm segmenti i ndërrimit të ambientit. Si e tillë metafora dhe paradoksi janë figura të rralla që ndërtohen përmes lidhjeve paradoksale të breshkujzës me ugarin.

Edhe kënga “A ku më qenke rritur kaq” e ndërton figuracionin me botën blegtorale: / “A, jam rritur në Mal të Thatë, / a ku kulloste delja shterpe/ a delja shterpe-kinxhin mbrapa…/ lopa shterpe-viçin mbrapa. ”/. Dy kuptimet shterpë si epitete dhe dy kuptimet lopë dhe dele që u atribuohen, qëndrojnë në raporte paradoksi, por e gjithë kjo bëhet me mjete të bukura poetike që të nxiten ndjenjat erotike. E ndërtuar kështu ajo komunikon me figuracion të botës rurale dhe zgjon asociacione të shumta.

Kënga e fundit që u nda për t’u shqyrtuar në këtë grup është “Moj e mira but e barll” e shënuar në Paprat të Trieshit të Malit të Zi gjat ekspeditës së IA më 1980.

Ajo që këngën e sjell në këtë grup nuk janë takimet solidare midis dy heronjve lirikë, as mënyra si shfaqet kjo dashuri e tyre, por në radhë të parë për shkak të gjuhës së bukur poetike në katër vargjet e fundit e sidomos në vargun e parafundit:

…Aty xhej dy kokrra molla:

E mora njanën e kërkova –

Idht si mjalta, zi si bora,

Mora helminn’to u helmova. - 15

që përsëriten edhe në këngë të tjera me fare pak ndryshime. Dy kokrrat e mollëve në këso kontekstesh dihet fare mirë se çka paraqesin. Por vargu që këtu zgjon interes është:

“Idht si mjalta, zi si bora”.

Dashuria reciproke

Shumë pohime janë bërë për dashurinë edhe këngët rreth saj sipas logjikës normale krijuese apo sipas ligjësive tradicionale krijuese, por këtu vërejmë se si poeti pa fije kompleksi bën një lojë të lehtë e spontane me metafor, epitete, paradokse, antiteza. Atmosfera integrale krijuese e kësaj kënge bazohet në një dashuri reciproke e të mirëpritur. Në raste të tjera kur kjo dashuri nuk është bashkim i lirë poetin do ta gjejmë të këndojmë: “I rashë ngjat e gdhina larg” 16 – me dy fjalët larg e ngjat, që qëndrojnë kundërshtim njëra me tjetrën në bazë kontrasti. Në këngën në fjalë edhe pse ky kontrast, antitezë e paradoks përbëjnë strukturën e vargut, raportet midis çiftit erotik nuk janë të ftohta. Poeti në këtë këngë e sidomos në vargun që e kemi në shënjestër bën një çrregullim në raportet kuptimore. Ai nuk thotë e ëmbël apo ëmbël si mjalti as bardh si bora që janë krahasime të amortizuara shkollore, por shprehet me një paradoks që nuk është vështirë për t’u kuptuar. Këtij paradoksi i prin antiteza, kontrasti, epiteti krahasimi e jo metafora siç u vunë re vargjet në shembujt e mësipërme.

Vargu “Idht si mjalta, zi si bora”, ka dy emra: mjalti dhe bora që nënkuptojnë vërtet mjaltin dhe borën në kuptimin e tyre të parë, të rëndomtë apo ad literam, por kur emrit mjaltë i shtohet fjala idht dhe emrit bora fjala zi, dy emrat pranë këtyre dy fjalëve së bashku përbëjnë vargun me një gjuhë poetike që në shikim të parë na duket si i palogjikshëm e në të vërtetë këtu fshihet një mendim I thellë. Nga një apo më shumë figura kalohet në figurën e re, atë të paradoksit që vargut dhe tërë këngës i jep përfundim me një aspekt të rrallë figurativ, me një ton specifik, një peshë më të madhe artistike dhe me një efekt të madh sugjestiv. Ky efekt vërehet edhe në disponimin që krijon vargu i fundit “Mora helmin n’to u helmova” te njëra këngë dhe “ Si me pi raki me molla” 17 në një këngë tjetër. Autori i kësaj gjuhe poetike, krijon i çliruar nga shabllonet, klishetë e shumta, sepse ka shkollën e tij poetike tradicionale e mësues: jetën reale rurale, ku mungojnë “rregullat” fanatike me racionalizëm e klasicizëm të tepruar.

Ndërtime të këtilla kanë përhapje të gjerë e të thellë në LPSH dhe nuk janë vetëm në LPD por në gjithë lirikën dhe shtrirja horizontale kap të gjitha trevat folklorike shqiptare. Kështu p. sh. në lirikën popullore të Arbëreshëve të Italisë këndohet për mallin romantik (por jo në kontekste dashurie) të një të burgosuri ndaj vendit të vet e zogjtë ia dërgojnë amanetin në atë vend ku të dashurve të tij duhet t’u komunikohet se kthimi i tij do të “realizohet”, “Kur deti të bëhet fushë/ Kur bredhi të bëjë arra”, 18, pra, gjithashtu me figurën e paradoksit. I ngjashëm është edhe shembulli “ Një nënë qante të birin” e shënuar ndë Arbëreshët e Italisë, prej një fshatari që e përcolli Sharll Didienë për në Shën Sofi më 1830, pra disa vite para De Radës duke e përkthyer edhe në frëngjisht. Ja disa vargje: “Nënë, unë do të kthehem/ Kur të qepesh një këmishë/ me fijet e flokut tënd/ edhe kur të lash me lotët e tu;-/ kur deti të bëhet një kopsht me lule/ Kur shtogu të një fiq-/ edhe arra rrush/.

19 Në fund të themi se këngët e këtilla gjenden gati në të gjitha llojet e lirikës por spikaten ato të lirikës së dashurisë kanë një përhapje të gjerë si në kohë ashtu edhe në hapësirë, e kjo do të thotë që shembujt që u shqyrtuan nuk janë raste por një tipar tipik e tradicional poetic i pranishëm në LPSH duke marr përmasa të një shkolle poetike të popullit, prej së cilës, shkollë lindin vlera të konsiderueshme dhe antologjike që bëhen ushqim shpirtëror artistik, vlera prej të cilave mund dhe duhet të mësojnë poetët e letërsisë së shkruar. Dhe do të mësojnë nëse do të dinë ta lexojnë me një qasje më të thellë si për të zbuluar lidhjet krijuese të figurave ashtu edhe për shtresat kuptimore të bukurive poetike.

(Kosova Sot)