Etika publike në një shoqëri të re midis hijes së së kaluarës dhe premtimit të së ardhmes

Nga Isuf Bajraktari – analist

Premtimi i madh dhe fatura e së kaluarës

Çdo shtet i ri lind me një energji të veçantë, me shpresën se drejtësia mund të rivendoset, institucionet mund të reformohen dhe e ardhmja mund të projektohet më e ndritur se e shkuara. Por ky entuziazëm përplaset shpesh me realitetin e vështirë se ndërtimi i shtetit nuk është një ceremoni solemne, por një proces i gjatë moral, kulturor dhe institucional.

Shoqëritë e reja mbartin hije të rënda nga e kaluara, jo vetëm historike, por edhe kulturore e psikologjike: zakone politike të mykura, logjika të konsoliduara pushteti dhe modele të ngurta të vendimmarrjes. Pikërisht këtu lind pyetja thelbësore:
A do ta lirojmë të ardhmen nga e kaluara, apo do ta riciklojmë atë në forma të reja?

1. Ripërsëritja e së kaluarës në brezat e rinj

Një nga paradokset më të dhembshme të shoqërive të reja është se brezat që premtojnë ndryshim shpesh përfundojnë duke riprodhuar të njëjtat praktika që dikur i kanë kritikuar. Në vend që të sjellin frymë të re, ata shpesh adoptojnë modele të njohura pushteti.

Shkaku kryesor është mungesa e një etike të brendshme të shërbimit publik — një etike që e sheh politikën si mision, e jo si instrument përfitimi personal. Kur e kaluara nuk sfidohet, ajo vetëm riformatohet.

2. Korrupsioni si kulturë, jo si devijim individual

Në shoqëritë e brishta, korrupsioni nuk paraqitet vetëm si akt individual; ai shndërrohet në mënyrë funksionimi, në kulturë institucionale dhe shpesh në strategji mbijetese politike.

Dëmi më i madh i tij nuk është financiar, por moral.

Kur qytetari sheh se meritokracia zëvendësohet nga lidhjet, se transparenca zbehet dhe se llogaridhënia mbetet veç retorikë, lind një ndjenjë e rrezikshme: drejtësia nuk shihet më si vlerë universale, por si privilegj i të fortëve.

Në këtë moment fillon erozioni i besimit publik dhe, me të, edhe dobësimi i vetë shtetit.

3. Drejtësi apo hakmarrje: dilema e shoqërive të reja

Shoqëritë në tranzicion shpesh përballen me zgjedhjen e vështirë midis ndërtimit të drejtësisë dhe tundimit për hakmarrje.

Drejtësia kërkon institucione të forta, mençuri, durim dhe kohë. Hakmarrja kërkon vetëm një moment zemërimi.

Historia ka treguar se, kur drejtësia dështon, shoqëritë bien në grackën e imitimit të asaj që kritikojnë. Në këtë pikë lind rreziku që shoqëria të shndërrohet në pasqyrë të së keqes që pretendon të luftojë.

4. Banalia e së keqes: imitimi pa reflektim

Hannah Arendt paralajmëronte se e keqja shpesh nuk shfaqet në forma spektakolare, por të zakonshme, sepse imitohet pa reflektim.

Kjo ndodh kur politika humbet dinjitetin, qytetaria humbet vigjilencën dhe praktikat e së kaluarës normalizohen. Rezultati është stagnimi: shoqëria nuk përparon, por riciklon veten — me forma moderne, por me përmbajtje të vjetër.

5. Etika e re publike: themeli i vetëm i progresit

Shoqëritë e reja nuk ndërtohen me slogane, betime patriotike apo reforma kozmetike. Ato ndërtohen mbi moral qytetar të fortë, kulturë të vërtetë llogaridhënieje, transparencë reale dhe meritokraci funksionale.

Institucionet janë pasqyra e moralit shoqëror. Ato nuk mund të jenë më të mira sesa ndërgjegjja e njerëzve që i krijojnë.

Përfundim: Ndërtim apo riciklim?

Sfida më e madhe e çdo shoqërie të re është të mos bjerë në grackën e imitimit të së kaluarës. Nëse brezat e rinj arrijnë të thyejnë zinxhirët e zakoneve të vjetra politike, atëherë bëhet i mundur ndërtimi i institucioneve me integritet dhe vlera të qëndrueshme.

“E keqja lulëzon kur njerëzit heqin dorë nga të menduarit.” – Hannah Arendt
“Drejtësia është virtyti i parë i institucioneve.” – Aristoteli

Shkrimet në këtë rubrikë nuk shprehin qëndrimet e gazetës "Kosova Sot Online".