Partitë dhe programet zgjedhore në Kosovë

Nga Mr.Ali Hertica

Një total prej shum, partish do morin pjesë në zgjedhjet e përfaqësuesve 2026. Ky është numri më i lartë i partive pjesëmarrëse në historinë e pasluftës. Në këtë faqe, të gjitha partitë që morën pjesë në zgjedhje janë mbledhur, së bashku me programet e tyre zgjedhore në atë kohë.Partitë hartojnë listat e kandidatëve, por (zakonisht) hyjnë në zgjedhje edhe me një program specifik zgjedhor. Partitë më të vogla ndonjëherë nuk hartojnë një program zgjedhor, por formulojnë vetëm disa pika kyçe me të cilat hyjnë në zgjedhje. Kjo ndodh shpesh, për shembull, me partitë me një çështje të vetme.

Programet Zgjedhore

Pothuajse të gjitha partitë politike shkruajnë një program të veçantë zgjedhor në prag të zgjedhjeve parlamentare. Historia e kësaj është e lidhur ngushtë me ngritjen dhe zhvillimin e partive politike. Origjina e saj daton që nga çereku i fundit i shekullit të nëntëmbëdhjetë, kur shoqatat e para politike zgjedhore filluan të organizoheshin bazuar në një program.Lëvizja e parë politike që u organizua vërtet si parti LDK  për zgjedhjet e vitit 90 ta, një 'Program Veprimi' u shfaq përveç kësaj - me fjalë të tjera, një program zgjedhor i veçantë. Për manifestet e para zgjedhore, mund të kthehemi edhe më tej në kohë por lista është shum e dobët, një grup politikanësh konservatorë themeluan të ashtuquajturën shpetimtar me qëllim që t'u jepnin një goditje të rëndësishme rivalëve të tyre  në zgjedhjet e ardhshme në qershor 2026.Programi i tyre përbëhej kryesisht nga pika për të mbrojtur Kushtetutën ekzistuese, të Kosovës, si dhe për të promovuar standardet morale të kombit,

Partitë politike buruan nga dëshira për të bashkuar njerëzit rreth një vizioni ose interesi të caktuar, në vendin ku bëhen zgjedhjet politike: në Kosovë, ose në politikën lokale. Për të bindur njerëzit për këtë narrativë, partitë politike shkruajnë manifeste, manifeste parimesh, për të shpjeguar se çfarë përfaqëson partia, dhe manifeste zgjedhore, për të shpjeguar se çfarë synon partia,çfarë dëshiron të arrijë konkretisht në periudhën e ardhshme.Në vitet e para të demokracisë sonë parlamentare, ishin kryesisht të ashtuquajturat parti masive ato që përpiqeshin të mobilizonin sa më shumë njerëz të ishte e mundur me një manifest ideologjik. Këto parti, si të thuash, kishin dalë nga lufta dhe shoqëria që ende nuk ishin pjesë e sistemit politik të vendosur.

Partitë e tjera, të cilat kishin dalë nga sistemi politik i vendosur në shekullin e nëntëmbëdhjetë, ndienin shumë më pak nevojë për të formalizuar idetë e tyre. Këto ishin "parti të kuadrove": shoqata parlamentarësh që krijuan një lidhje me votuesit e tyre, por më tepër në bazë të besimit dhe bindjes së përgjithshme sesa për shkak të një manifesti të shkruar. Një manifest zgjedhor nuk përputhej me vizionin e tyre shum I dobët se si duhet të jetë një parlament parlamentarë të pavarur që ishin përgjegjës për veprimet e tyre, por nuk zotoheshin për premtimet ndaj votuesve të tyre. Një manifest i parimeve të përgjithshme i përshtatej këtij ideali parlamentar, por jo një manifest zgjedhor i detajuar.

Manifestet zgjedhore janë të lidhura pazgjidhshmërisht me fushatën, bindja e njerëzve se duhet të votojnë për partinë tuaj. Në gjysmën e parë të shekullit të njëzetë, fushatat zgjedhore përqendroheshin fuqimisht në fakte dhe argumente, domethënë, në bindjen e votuesit përmes fjalës së shkruar. Në këtë epokë para televizionit dhe internetit, një manifest zgjedhor shërbente si një broshurë që mund të riprodhohej edhe në gazeta dhe revista.

Në të njëjtën kohë, rëndësia që vetë partitë i kushtonin manifesteve zgjedhore nuk duhet të mbivlerësohet. Ajo që bie më shumë në sy në lidhje me manifestet zgjedhore të më shumë se njëqind vjet më parë është sa shkurt dhe diverse janë ato. Përveç manifestit ose programit të partisë së tyre, disa parti publikuan një “program veprimi” të tjera një “program pune,,.Partitë gjithashtu pyesnin veten nëse e gjithë kjo propagandë e shkruar kishte ndonjë dobi. A i lexuan vërtet votuesit ato, dhe më e rëndësishmja,a e kuptuan përmbajtjen.

Llogaritja e efekteve të manifesteve zgjedhore është një fenomen Kosovar ku jashtë vendit, është parë me habi dhe admirim. Në një numër gjithnjë e më të madh vendesh, institucione të ngjashme janë shfaqur që atëherë në imitim.Pse një parti do të vlerësonte paraprakisht planet e saj për t'u siguruar medias dhe kundërshtarëve politikë municion shtesë për të sulmuar? Në shikim të parë, kjo duket në kundërshtim me atë që një parti dëshiron të arrijë gjatë sezonit të fushatës. Në të njëjtën kohë, kjo tregon se parti të ndryshme ndihen përgjegjëse për të siguruar që planet e tyre janë të realizueshme dhe të përballueshme, dhe duan që fushata të bazohet në fakte.Konsensusi i përgjithshëm është se shqyrtimi i manifesteve zgjedhore nga një ekspert neutral ekonomik siguron që partitë janë më pak të prirura të bëjnë premtime zgjedhore jorealiste ose të pamatura vetëm për të qetësuar votuesit.

Në prag të zgjedhjeve të vitit 2025, dhjetë parti kishin manifestet e tyre të llogaritura nga Byroja Qendrore e planifikimit. Në zgjedhjet e mëparshme, kishte disa që  refuzuan ta bënin këtë duke përmendur fuqi punëtore të kufizuar. Në vitet e fundit, VV e ka analizuar programin e saj, pa shpjegime. Partitë më të vogla të opozitës zakonisht nuk marrin pjesë, qoftë në parim ose sepse e kanë shumë problem. Partia për kafshët refuzon analizat sepse, sipas partisë, vizioni i tyre mbarëplanetar nuk mund të kapet në mënyrë të mjaftueshme në modelet dhe  gjithashtu përballet me vështirësi me modelet "neoliberale" që përdoren.Manifestet e partisë kanë tendencë të bëhen gjithnjë e më të trasha, më të gjata dhe më të detajuara. Por në të njëjtën kohë, afati i këtyre manifesteve po zvogëlohet. Ka aq shumë dinamikë shoqërore sa shumë nga ato premtime zgjedhore dhe qëllime të tjera bëhen të vjetëruara gjithnjë e më shpejt.Megjithatë, ato janë sigurisht të dobishme gjithashtu. Në to mund të lexoni se për çfarë synon të angazhohet një parti: në një qeveri të mundshme, të përfaqësuesve dhe për qytetarët Kosovarë ku synon të fitojë votues. shërben si një udhëzues për punën parlamentare,dhe gjithashtu përcakton kontributin e një partie në formimin e një kabineti të ri. Meqenëse manifestet zgjedhore ndonjëherë merren me çështje komplekse, ato janë pjesërisht material i vështirë. Prandaj, partitë kërkojnë shumë mënyra të tjera për të tërhequr vëmendjen ndaj propozimeve dhe qëndrimeve të tyre, për shembull duke përdorur mediat sociale.

Manifestot zgjedhore premtojnë gjëra që nuk realizohen

Manifestet zgjedhore gjithashtu përmbajnë gjithmonë propozime në kategorinë e 'mendimit të dëshiruar,ide që partia do të donte t'i realizonte, por për të cilat e di se nuk ka mbështetje midis partive të tjera. Partitë që kanë marrë pjesë në qeveri e dinë, pra, ne kurrë nuk mund ta shndërrojmë thjesht manifestin zgjedhor në marrëveshje koalicioni. Në fund të fundit, për të qenë në gjendje të formulojmë politika, na duhet pëlqimi i shumicës në Dhomën e Përfaqësuesve. Në rastin e kabinetit Schoof, rastësisht, manifesti i koalicionit dukej shumë si një vepër e prerë dhe ngjitur nga katër partitë e koalicionit. Marrëveshjet e mëparshme të koalicionit ofronin një vizion më të përbashkët dhe koherent. Por gjithmonë mund të dallosh dëshirat e njërës parti ose tjetrës….

Shkrimet në këtë rubrikë nuk shprehin qëndrimet e gazetës "Kosova Sot Online".